dimanche 7 avril 2019

Escrìoure en cantalés, en ouvirnhat ou en oc mai generau

La première personne du pluriel des verbes est en - an dans le Puy de Dôme : parlan, dizan, fazan

Elle est en -on dans le Cantal : parlon, dizon, fazon

Les patoisants l'écrivent : parlons, disons, fasons ce qui par un heureux hasard est bien pour ne pas désorienter les Provençaux qui disent "parlon, dison.... "pour ils parlent, ils disent

Le Velay et le Givaudan différencient les groupes et disent :

parlan, dizen, fazen


Les Cantaliens ont donc trois choix selon qu'ils veulent écrire plus local cantalien, plus auvergnat de l'Auvergne historique, ou plus auvergnat de toute la zone arvernophone.


En 1972 l'abat velaienc Delaigue aguet l'idèio de môleva i Wallouns (e is Escandinaus) lou sinne å e escriguet per eximple :

Én ome ayå dus garsus.Lu plü dzwéine digèt å sû paire : i tês ke çitsu mû mèstre é ke aÿå d'ardzêt

Un pauc abons sa mort en 1976, influenciat per l'occitanisme, lou d'Ouccitànio e lou de Bonnaud, chambiet soun biais d'escrìoure mas gardet soun idèio de å

En ome aiå dos efans, lo plus joeine dïguèt a son paire : "Paire, beila-me la part de l'iritaje que me reve."



Proupausan dounc i Cantalians d'escrìoure : parlån, dizån, fazån qu'es à l'encop plô loucau e que tout lou mounde pot entendre.

Juano d'Arc es tournado, se souno Zineb


mardi 19 mars 2019

uno mapo dei lingos de Franço segoun l'Uropo

Lou mot fourro-bourro "langue d'oc" mèsclo de situacious desparièros : lou lengodoucian es mort coumo l'ouvirnhat del 63.
Lou nalt ouvirnhat se porto prou plô à respet dis àutri.




jeudi 14 mars 2019

Quand lis abitants de Plèus èrou riches gràcio à la Coumpanhio de Chinchon

Fin la Revouluciou franceso existè uno "Coumpanhio de Chinchon" creado e animado per d'Auvirnhats d'à Plèu deïn lou Cantau.

Chinchon es pròchi 
Aranjuez en Castilho. Acò's alai que la coumpanhio avio si depaus. Fouguet tont richo que  prestet mantùni cops d'argent i rèis d'Esponho, am' un crane proufièit de sigur.L'interés d'aquelo soucietat es qu'èro uno soucietat per accious, "per parts" coumo diziou. 


Acò fazio bèl briéu, dempuèi lou nalt Atge-Mejan que de coulpourtaire auvirnhats anavou en Navarro coumo d'àutri anavou en Bas-Lengadò.


Mas ti-avet qu'al sègle Sege de gents d'à Plèu aguèrou l'idèio de s'assoucia per faire uno soucietat mai bèlo amm' una preséncio permanento alai puèi que quond lis uns èrou en Nalto-Auvernho, lis àutri teniou l'entrepreso d'à Chinchon.

L'argent, d'ùnsi lou despensou ou quitomen lou degalhou, d'àutri lou gardou, e d'àutri l'investissou. D'ùnsi se croumpèrou de parts de mai en mai grossos e faguèrou fourtuno sèns trop trabalhal cap de quaucos generaciou puèi que i avio lis emplegats.Un jouve d'à Plèu, un caddet que sabio qu'eretario pas la terro, poudio se faire engaja per trabalha en Esponho. I recebio un crane salàri per l'epoco, la loujeto e la mangisclo.


Coumo avio la loujeto e la mangisclo gratuito, lou jouve poudio se croumpa uno pichouno part de la soucietat, e dounc recèbre cado annado sa partido de benefìcis.




    

                                                   Chinchon d'uèi




La Revouluciou franceso ammé si guerros coupet lei relacious coumercialos e la soucietat de Chinchon dispareguet.





Saban qu'al sègle Dez-o-nau la familho de Vermenouzo tenio un coumèrci en Esponho, mas pas mai à Chinchon, e nouste grond pouèto passè soun adoulescéncio deïn lou nord de l'Esponho.



La familho Vermenouzo fouguet pas la soulo puèi que i o uno "assouciaciou dis espanhòus del Cantau" que faun cado cinq ons uno visito al païs de lours aujòus.


Dién lou pichou bàrri istourique de Madrid i o uno Calle Malasa en l'ounour d'uno "patrioto" espanholo que resistè à las troupos napouleounianos. Aquelo fenno se sounavo dounc Malo-sanho en Oc e Malassagne en francés, cò'i dire "la mauvaise terre marécageuse".



*Boutan "patrioto" entre verguetos puèi que lou rèi Jousep, l'einat de l'Imperadour Napouleoun, fouguè un bou rèi que beilet de drèits de cioutadan, l'egalitat juridico... toutos lei reformos que faguèrou que la mitat dis alemonds de l'epoco devenguèrou pro-francés. Mas en Esponho la Glèisio Catoulico tenio lis amos, e sa proupagando bufet l'azir e lou fanatisme.


I aguet siguromen també de lions deïn la noublesso puèi que li Linherac, que demouravou al chastèl d'à Sant-Chamant, fouguèrou duques de Caylus (82), gronds bailes d'
Auvernho e gronds d'Esponho.














mercredi 13 mars 2019

Poudån perdouna lei jalinos



Lou rinalh es utile en generau e cò'i bë cruzèl d'ana l'ataca dien soun quite jasse ammé de côs.

Mas aqui, lei jalino au agut razou.


https://www.ladepeche.fr/2019/03/12/un-renard-tue-a-coups-de-becs-par-des-poules-en-bretagne,8063089.php?mediego_euid=480074#xtor=EPR-7-[newsletter-soir]-20190312-[classique]